Φιλοσοφία και Τεχνητή Νοημοσύνη - Philosophy and Artificial Intelligence

Τα παρακάτω είναι δύο άρθρα από το παλαιότερο blog μου "mepolyaplalogia", που συγχωνεύτηκαν στο νέο blog σαν σχετικά μεταξύ τους.

Η Φιλοσοφία στην εποχή της Τεχνολογίας.

H Φιλοσοφία έχει συντροφεύσει τον άνθρωπο από την αρχή σχεδόν των ιστορικών χρόνων και έχει γνωρίσει μια προοδευτική εξέλιξη μέχρι σήμερα, καθώς νέες σκέψεις και ιδέες έρχονται να προστεθούν στον βασικό πυρήνα της που διαμορφώθηκε ουσιαστικά κατά την αρχαιότητα.

Η Φιλοσοφία έχει επηρεάσει ασφαλώς την ηθική των ανθρώπων, τόσο στο νομοθετικό, όσο και στο συνειδησιακό μέρος, αλλά σαφώς μεγαλύτερη είναι η επίδραση της θρησκείας στον μέσο άνθρωπο, η οποία επιχειρεί να συμπληρώσει και να δώσει απαντήσεις σε ερωτήματα που δεν μπορούσε και δεν μπορεί ουσιαστικά ακόμα να διαχειριστεί ο άνθρωπος.

Εικ. 1     Ο Θαλής από τη Μίλητο ο οποίος θεωρείται ο πρώτος φιλόσοφος, στην ουσία ήταν επιστήμονας - φιλόσοφος.

Αλλά και η επιστήμη έχει όλο και περισσότερο λόγο στα θέματα αυτά, εξηγώντας πολλές από τις ανθρώπινες συμπεριφορές με μηχανιστικό ή βιολογικό τρόπο, και δίνοντας απαντήσεις σε ερωτήματα που παλαιότερα ήταν αποκλειστικά αντικείμενο της Θρησκείας ή της Φιλοσοφίας (όπως πχ η φύση του Σύμπαντος, η προέλευση του ανθρώπου κλπ).

Κατά μία άποψη η Φιλοσοφία έφτασε στο αποκορύφωμά της με τους αρχαίους Στωικούς, ενώ οι μετέπειτα φιλόσοφοι στράφηκαν αρχικά προς τη θεολογία και αργότερα προς την επιστήμη και τα κοινωνικά φαινόμενα.

Έτσι, όσο και να έχει εξελιχθεί ο τρόπος σκέψης και η ηθική των ανθρώπων όλα αυτά το χρόνια, ουσιαστικά λίγα πράγματα έχουν αλλάξει από την αρχαία εποχή.

Για παράδειγμα, η κατοχή σκλάβων απαγορεύεται σήμερα από τον νόμο αλλά και ηθικά δεν είναι αποδεκτή, όμως σε αρκετές περιπτώσεις ακόμα και σήμερα υπάρχουν ουσιαστικά σκλάβοι που μόνο θεωρητικά μπορούν να επιλέξουν κάποιο άλλο τρόπο ζωής.

Ο πόλεμος, «ο πατήρ πάντων» κατά τον Ηράκλειτο, παραμένει και σήμερα ο τελικός τρόπος επίλυσης των διαφορών μεταξύ των κρατών.

Ο φόνος τιμωρείται αυστηρά, αλλά και το ίδιο συνέβαινε και στην αρχαιότητα, ενώ στη διάρκεια του πολέμου (χωρίς να γίνεται διάκριση σε αμυντικό ή επιθετικό) και σε όλες τις εποχές, ο φόνος ανάγεται σε ύψιστη αρετή.

Εικ. 2     Ηράκλειτος, ο «σκοτεινός» φιλόσοφος.

Ένας από τους βασικούς λόγος για αυτή την «αναποτελεσματικότητα» της Φιλοσοφίας σε ότι αφορά την ουσιαστική επίδρασή της στη ηθική και τη συμπεριφορά των περισσότερων ανθρώπων, είναι ότι τα ανθρώπινα ένστικτα, έχοντας εξελιχθεί επί εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια με κύριο στόχο την επιβίωση και την επικράτηση επί των άλλων, δεν έχουν «προλάβει» να προσαρμοστούν στην εξέλιξη της ηθικής που προτείνει η Φιλοσοφία.

Και ενώ το «πνεύμα» είναι πρόθυμο να αναπτύξει νέες ανθρωπιστικές ιδέες, η «σαρξ» απέχει πολύ από το να μπορέσει να εφαρμόσει στην πράξη τις ιδέες αυτές.

Ή όπως γράφει ο ακαδημαϊκός Β. Μαρκεζίνης: «Σημασία έχει ... το κατά πόσον η ανθρώπινη φύση έχει βελτιωθεί αρκετά στην εποχή μας, ώστε να επιτρέψει στη λογική και στη δικαιοσύνη να υπερτερήσουν της δίψας για πλούτο και πολιτική ισχύ».

 

Εικ. 3     Η (Φιλοσοφική) Σχολή των Αθηνών, έργο του Ραφαήλ στο Βατικανό, μια φανταστική συνάθροιση των περισσότερων σημαντικών φιλοσόφων, μέχρι εκείνη την εποχή.

Αντίθετα με την αργή εξέλιξη της συμπεριφοράς και της ηθικής των ανθρώπων, η τεχνολογία έχει αναπτυχθεί με ραγδαίο ρυθμό και τα επιτεύγματά της ακολουθούν ανοδική εκθετική καμπύλη.

Αυτό οφείλεται στο ότι η επιστημονική γνώση συσσωρεύεται εύκολα και δεν επιδέχεται λογική αμφισβήτηση, ενώ τα τεχνικά επιτεύγματά της είναι πολύ επιθυμητά από τους ανθρώπους, καθώς τους εξασφαλίζουν σημαντικά οικονομικά πλεονεκτήματα, κυριαρχία, και άνετη διαβίωση.

Δεν είναι εξάλλου περίεργο ότι τα μεγάλα άλματα της επιστήμης και της τεχνολογίας έγιναν σε περιόδους "θερμού" ή "ψυχρού" πολέμου.

Εκτός όμως από τα παραπάνω, η επιστημονική γνώση ανταποκρίνεται ιδανικά στην έμφυτη περιέργεια του ανθρώπου για το άγνωστο, αλλά και στην ικανοποίηση και αναγνώριση που συνοδεύουν μια νέα ανακάλυψη.

Ο σημερινός άνθρωπος δεν είναι πιο έξυπνος από τον αρχαίο, απλά αξιοποιεί τη συσσωρευμένη επιστημονική και τεχνική γνώση, ενώ η δυνατότητά του για αφηρημένη φιλοσοφική σκέψη δεν έχει αλλάξει σημαντικά.

Εικ. 4     «Φιλοσοφία είναι ερωτήσεις που ίσως ποτέ δεν απαντηθούν, Θρησκεία είναι απαντήσεις (σε ερωτήματα) που ίσως ποτέ δεν τεθούν».

Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι όταν αναφερόμαστε στον τρόπο σκέψης των αρχαίων και ειδικά σε ότι αφορά τον άνθρωπο και το περιβάλλον του, αναφερόμαστε στους αρχαίους Έλληνες και κυρίως στους Ίωνες και Αθηναίους (ή σε όσους μαθήτευσαν κοντά τους), που ακόμα και όταν δεν υπήρχε δημοκρατία, δεν είχαν θεοκρατικό αλλά πολιτικό ή στρατιωτικό αρχηγό και ήταν (σχεδόν) ελεύθεροι να ερευνήσουν, να συζητήσουν και να αναπτύξουν την κοσμοθεωρία τους.

Αντίθετα, οι λαοί της Ανατολής, παρά τον εξελιγμένο κατά τα άλλα πολιτισμό τους, είχαν βασιλιάδες-θεούς που κανόνιζαν "αυτοπροσώπως" πότε θα βγει ο ήλιος ή πότε θα πλημμυρίσει ο Νείλος, οπότε κάθε άλλη σκέψη ήταν περιττή, αιρετική και επικίνδυνη.

Κάτι που ίσχυε αντίστοιχα και στον Μεσαίωνα με τον χριστιανισμό, ενώ αντίθετα εκείνη την εποχή οι μουσουλμάνοι Άραβες είχαν αναπτύξει πολύ πιο ευρεία και επιστημονική σκέψη.

Εικ. 5     Η θεολογική άποψη για τη δημιουργία του ανθρώπου, δια χειρός Μιχαήλ Αγγέλου.

Η αντίφαση σήμερα είναι, ότι ενώ φιλοσοφικά και ηθικά οι άνθρωποι δεν έχουν εξελιχθεί σημαντικά από την αρχαιότητα, τα τεχνολογικά μέσα που έχουν στη διάθεσή τους μπορεί να γίνουν απείρως πιο επικίνδυνα σε περιόδους κρίσης, αλλά ακόμα και σε ειρηνικές εποχές οι άνθρωποι πέφτουν εύκολα θύματα προτύπων, αξιών και συμπεριφορών, που κάθε άλλο παρά προάγουν την ουσιαστική ευημερία τους.

Εικ. 6     Η διαφορετική οπτική γωνία, υπήρξε ανέκαθεν ένας βασικός παράγοντας που επηρέαζε τη συμπεριφορά των ανθρώπων και δημιουργούσε τις μεταξύ τους εντάσεις.

Έτσι, μεγάλο μέρος των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν σήμερα οι άνθρωποι οφείλεται στον καταναλωτισμό πέρα από τις πραγματικές ανάγκες τους, σε βάρος των αξιών της περισυλλογής, της αυτοκριτικής και της αυτάρκειας.

Από εκεί ξεκινά μια χιονοστιβάδα προβλημάτων που καταλήγουν σε οικονομική «δουλεία», η οποία είναι η πηγή όλων των μορφών εξάρτησης.

Δυστυχώς και οι κυβερνώντες προτιμούν να «χαϊδεύουν αυτιά», παρά να επισημαίνουν τα σημαντικά προβλήματα και να βάζουν ουσιαστικές προτεραιότητες για την επίλυσή τους, προκειμένου να διασφαλίσουν τη θέση τους.

Και παρόλο που στα σχολεία υπάρχουν μαθήματα για τη φιλοσοφία και για τις υποχρεώσεις και τις αξίες του συνεπούς πολίτη, αντιμετωπίζονται (ακόμα και από τους περισσότερους εκπαιδευτικούς) σαν ένα ακόμα μάθημα, και όχι σαν η βάση του παιδαγωγικού και κοινωνικού συστήματος.

                                            Εικ. 7

Και βέβαια όταν οι μαθητές έξω από το σχολείο και ειδικότερα από τα ΜΜΕ, βλέπουν να προβάλλονται και να εκθειάζονται ο καταναλωτισμός, οι διασυνδέσεις και το lifestyle, θα ακολουθήσουν τον «πραγματικό» κόσμο και όχι τις «θεωρίες» των μαθημάτων.

Ζούμε σε μία εποχή και μία χώρα, που παρά την κληρονομιά που διαθέτει, δεν έχει το κατάλληλο «φιλοσοφικό υπόβαθρο» για να διαχειριστεί αποτελεσματικά τον καταναλωτισμό, ούτε την ευθύνη του πολίτη απέναντι στους συμπολίτες του.

Η παιδεία είναι η μόνη μακροχρόνια λύση, η ουσιαστική παιδεία όμως και όχι η εκπαίδευση, η οποία δεν είναι αυτή που λείπει από τη χώρα.

Τα ηθικά διλήμματα της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ).

(σχετικό είναι και το τρίτο μέρος του άρθρου: https://geometax12.blogspot.com/2025/09/blog-post.html, στο ίδιο blog)

H TN σαν επιστημονικός όρος αλλά και σαν τεχνολογία έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας, όμως ακόμα δεν έχουμε δει παρά την κορυφή του παγόβουνου.

Και το παγόβουνο φέρνει μαζί του εξίσου ογκώδη προβλήματα που φυσικά και θα επιλυθούν, αλλά όχι ίσως τόσο εύκολα και με τόσο προφανείς τρόπους.

Δύο είναι οι βασικότερες προκλήσεις που συνοδεύουν την ολοένα αυξανόμενη εμπλοκή της ΤΝ στη ζωή των ανθρώπων.

Η μία έχει να κάνει με την κατάργηση πολλών θέσεων εργασίας, καθώς όλο και περισσότερες διεργασίες θα γίνονται μέσα από «έξυπνα» μηχανήματα που θα έχουν τον τρόπο να μαθαίνουν και να βελτιώνονται συνεχώς, και μάλιστα πολύ πιο γρήγορα από ότι ένας άνθρωπος μπορεί να τα καταφέρει.

Αυτή τους η ικανότητα, σε συνδυασμό με την πρόσβαση σε τεράστιες βάσεις δεδομένων και έχοντας πρακτικά απεριόριστη μνήμη, θα κάνει τα μηχανήματα με  ΤΝ πολύ ικανότερα (και φθηνότερα) σε απλές (κατ’ αρχήν) και  επαναλαμβανόμενες εργασίες.

Μάλιστα ο γνωστός Bill Gates (που συχνά γίνεται στόχος θεωριών συνωμοσίας) έχει προτείνει για κάθε θέση εργαζόμενου που χάνεται εξαιτίας αυτοματοποίησης σε μία επιχείρηση, να καταβάλλεται ένα είδος φόρου στο κράτος για τη χρηματοδότηση προγραμμάτων κοινωνικής βοήθειας.

  

                                    Εικ. 8

Η άλλη πρόκληση είναι η λήψη αποφάσεων από την ΤΝ σε μία εξαιρετικά απρόβλεπτη κατάσταση, που αναπόφευκτα κάποια στιγμή θα συμβεί. Βέβαια θα υπάρχουν αλγόριθμοι που θα προβλέπουν «σχεδόν» όλες τις καταστάσεις, αλλά το «σχεδόν» δεν είναι το απόλυτο. Φυσικά, τίποτα δεν εγγυάται ότι ένας άνθρωπος θα λάβει γρηγορότερες και καλύτερες αποφάσεις, ακόμα και αν είναι ο πλέον εκπαιδευμένος και στην καλύτερη «φόρμα». Απλά, όταν ο χειριστής είναι άνθρωπος υπάρχει κάποιος που έχει την ευθύνη. Όταν είναι μηχανή ποιος την έχει; Η μηχανή; Θα ήταν παράλογο. Ο σχεδιαστής; Ποιος από τους δεκάδες που εμπλέκονται; Αυτός που τελικά αδειοδότησε τη λειτουργία της; Συνήθως πρόκειται για έναν  απρόσωπο οργανισμό, όπου η ευθύνη διαχέεται και τελικά εξαφανίζεται. 

Έχει πάντως ενδιαφέρον, ότι κάποιοι βλέπουν κάποια αντιστοιχία στα θέματα αυτά με τις μεσαιωνικές θεολογικέςς αναζητήσεις του 13-14ου αι. για την ευθύνη και ελεύθερη βούληση του ανθρώπου σε σχέση με τον Δημιουργό του, όπου σήμερα βέβαια στη θέση του δημιουργού είναι ο άνθρωπος και στη θέση του δημιουργήματος η ΤΝ!

Εικ. 9     Η αποτελεσματική αντίδραση των αυτόνομων αυτοκινήτων σ’ ένα σύνθετο σενάριο κινδύνων, μένει να αποδειχτεί.

Ας πάρουμε όμως δύο πολύ απλά και πρακτικά παραδείγματα: Τον αυτοματισμό στα αεροπλάνα και την αυτόνομη κίνηση (οδήγηση) στα αυτοκίνητα.

Το άλμα του αυτοματισμού στα αεροπλάνα (αν και ακόμα δεν πρόκειται ουσιαστικά για ΤΝ) έγινε όταν η αντίστοιχη τεχνολογία είχε ωριμάσει αρκετά, ώστε να προσφέρει αποδεδειγμένα αξιόπιστες λύσεις.

Το ουσιαστικό κίνητρο όμως ήταν η μείωση του κόστους των αερομεταφορών, καθώς πλέον δύο μόνο πιλότοι χειρίζονται και διαχειρίζονται αεροσκάφη μεγαλύτερα από αυτά που πριν μερικές δεκαετίες χρειάζονταν δύο επιπλέον άτομα στο πιλοτήριο, τον (ιπτάμενο) μηχανικό και τον ναυτίλο.

Και μάλιστα η συμπίεση του κόστους δεν προέκυψε μόνο από την αριθμητική μείωση του πληρώματος, αλλά και από τη μείωση των καθυστερήσεων και ακυρώσεων πτήσεων που έγινε δυνατή μέσα από τα πολύ καλύτερα συστήματα πρόβλεψης και αποφυγής έντονων καιρικών φαινομένων και τη δυνατότητα πτήσεως και προσέγγισης στα αεροδρόμια «στα τυφλά».

Αν και οι απογειώσεις και προσγειώσεις γίνονται ακόμα χειροκίνητα, είμαστε κοντά στην εποχή που όλη η πτήση θα μπορεί να γίνεται αυτόματα και ο πιλότος (ή οι πιλότοι, τουλάχιστον για το άμεσο μέλλον) δεν θα χρειάζεται να επεμβαίνουν καθόλου, εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις. Και βέβαια ακριβώς τότε η παρουσία του ανθρώπου θα είναι απαραίτητη, καθώς διαθέτει κάτι που μια μηχανή θα αργήσει πάρα πολύ (και ίσως δεν συμβεί ποτέ) να αποκτήσει: Φαντασία.

Φυσικά δεν κύλισαν όλα ομαλά από την αρχή. Υπήρξαν ατυχήματα που οφείλονταν στο ότι οι σχεδιαστές των συστημάτων δεν πρόβλεψαν κάποιες ιδιαίτερες ή ακραίες καταστάσεις, όπως υπήρξαν και περιπτώσεις που οι πιλότοι δεν είχαν κατανοήσει τη φιλοσοφία των νέων αυτοματισμών. Με τα νέα συστήματα, όταν ο πιλότος χειρίζεται το αεροσκάφος δεν δίνει εντολές κατ’ ευθείαν στις επιφάνειες ελέγχου του, αλλά ουσιαστικά «ενημερώνει» τον υπολογιστή για το τι θέλει να κάνει το αεροσκάφος. Και ο υπολογιστής ελέγχει αν ο χειρισμός είναι μέσα στα ασφαλή όρια πτήσης οπότε τον εκτελεί αυτούσιο, αλλιώς τον περιορίζει.

 Όμως, είμαστε πλέον στο σημείο που τα «παιδικά» προβλήματα των αυτοματισμών των αεροσκαφών έχουν επιλυθεί, και η συντριπτική πλειοψηφία των αεροπορικών ατυχημάτων οφείλεται στον περίφημο «ανθρώπινο παράγοντα». Ο οποίος όσο λιγότερο θα παρεμβαίνει στο μέλλον τόσο ασφαλέστερη θα είναι η πτήση, μέχρι την υπερβολή που αποδίδεται με το ανέκδοτο ότι στο μέλλον στο πιλοτήριο θα υπάρχει ένας άνθρωπος και ένας σκύλος. Ο άνθρωπος για να ταΐζει τον σκύλο και ο σκύλος για να εμποδίζει τον άνθρωπο να αγγίξει οτιδήποτε.

Ο άλλος τομέας στον οποίο η εφαρμογή της ΤΝ θα έχει ακόμα πιο έντονη επίδραση σε σχέση με τους δύο παραπάνω παράγοντες (δηλαδή στην απώλεια θέσεων εργασίας και στις αποφάσεις σε κρίσιμες καταστάσεις) είναι η αυτόνομη κίνηση των οχημάτων, και αυτό επειδή αφορά και επηρεάζει συνολικά πολύ μεγαλύτερους αριθμούς ανθρώπων.

Όταν οι μεταφορές φορτίων και ανθρώπων θα γίνονται αυτόνομα, οι οδηγοί των αντίστοιχων οχημάτων θα πρέπει να ασχοληθούν με κάτι άλλο. Κάποιες νέες θέσεις φυσικά θα προκύψουν εξαιτίας της εφαρμογής της νέας τεχνολογίας, θα είναι όμως πολύ λιγότερες και πολύ υψηλότερης εξειδίκευσης από τις θέσεις που θα καταργηθούν.

Από την άλλη πλευρά, εφόσον η αυτόνομη οδήγηση γενικευθεί, πράγματι αναμένεται σημαντική μείωση των ατυχημάτων, καθώς η ΤΝ των οχημάτων δεν θα νυστάζει, δεν θα πίνει αλκοόλ, δεν θα εκνευρίζεται και δεν θα υπερεκτιμά τις δυνατότητες ούτε του οχήματος ούτε (φυσικά) της ίδιας.

Ήδη είναι γνωστά τα ηθικά διλήμματα που αντιμετωπίζει ένας άνθρωπος ο οποίος θα πρέπει να κάνει γρήγορα επιλογές ζωής ή θανάτου που αφορούν άλλους, αλλά εμπλέκουν δικές του αποφάσεις, όπως «το Δίλημμα του Τρένου» (the Trolley Problem) που έθεσε το 1967 η Βρετανίδα φιλόσοφος Philippa Foot.

Εικ. 10     Το Δίλημμα του Τρένου. Αν ο άνθρωπος που βρέθηκε κοντά στον μοχλό των γραμμών ξέρει ότι το τρένο αναπόφευκτα θα κατευθυνθεί προς την ομάδα των ανθρώπων, θα μετακινήσει τον μοχλό αποφασίζοντας να θυσιάσει μόνον τον έναν;

Τι θα συμβεί, ή μάλλον τι πρέπει να συμβεί όταν ένα αυτόνομο αυτοκίνητο για να αποφύγει έναν απρόσεκτο πεζό (εφόσον μόνο το φρενάρισμα δεν θα αρκεί) θα πρέπει να χτυπήσει έναν τοίχο, ή ένα άλλο αυτοκίνητο, ή να βγει από τον δρόμο? Υπάρχουν χιλιάδες παραλλαγές αυτών των σεναρίων και αντίστοιχες βέλτιστες λύσεις. Ποιος θα έχει την ευθύνη των ενεργειών της ΤΝ του αυτοκινήτου; (βλ σχετικό βίντεο με επιλογή μετάφρασης στα ελληνικά: https://www.ted.com/talks/patrick_lin_the_ethical_dilemma_of_self_driving_cars).

Ήδη, μελέτες έχουν δείξει ότι είναι πιο επικίνδυνο να υπάρχει ένας «οδηγός» πίσω από το τιμόνι ενός αυτόνομου αυτοκινήτου ο οποίος όμως δεν θα είναι σε συνεχή εγρήγορση, παρά να μην υπάρχει καν άνθρωπος στη θέση του οδηγού και όλα να τα αναλαμβάνει ο αυτοματισμός.

Φυσικά, θα βρεθεί τρόπος να ξεπεραστούν αυτά τα εμπόδια και να μπουν συγκεκριμένοι κανόνες, χωρίς βέβαια να λείψουν τα αρχικά προβλήματα (άλλωστε όπως προαναφέρθηκε, αυτό έχει συμβεί και στους καλύτερους, δηλαδή τις αερομεταφορές), όμως τελικά υπάρχει η βεβαιότητα ότι τα ατυχήματα με αυτοκίνητα (ειδικά τα σοβαρά) θα μειώνονται όσο η αυτόνομη οδήγηση γενικεύεται.

Από την άλλη πλευρά, θα πρέπει να προβλεφθεί και η περιοδική «χειροκίνητη» χρήση των αυτοματοποιημένων μηχανών, ώστε οι άνθρωποι να μην αποκοπούν από τις βασικές ικανότητες που απαιτούνται για την βαθύτερη κατανόηση της λειτουργίας και του χειρισμού τους.
Ένας άλλος προβληματισμός σχετικός με την αυτόνομη οδήγηση, είναι αν θα πρέπει να περιμένουμε την τελειοποίησή της ώστε να εξαλειφθούν πρακτικά οποιαδήποτε ενδεχόμενα λάθη, ή αν θα πρέπει να εφαρμοστεί μόλις είναι αρκετά (αλλά ίσως όχι απόλυτα) ασφαλής. Στη δεύτερη περίπτωση βέβαια, στατιστικά "θυσιάζονται" αρκετές χιλιάδες άνθρωποι που θα μπορούσαν να είχαν σωθεί με την εφαρμογή της αυτόνομης οδήγησης μερικά χρόνια νωρίτερα, έστω και αν μερικά από τα (πολύ λιγότερα) ατυχήματα που αναπόφευκτα θα συμβούν στο ενδιάμεσο διάστημα, θα οφείλονται ενδεχομένως σ' αυτήν.

Καθώς, όπως είναι αναμενόμενο, η ΤΝ εμπλέκεται όλο και περισσότερο και στις οπλικές εφαρμογές, μία άλλη ανησυχία είναι ότι τα οπλικά συστήματα δεν θα στρέφονται πάντοτε προς τη «σωστή» κατεύθυνση, δηλαδή αυτή των «κακών» όπως τουλάχιστον αυτοί προσδιορίζονται συμβατικά κάθε φορά.

Μία ανησυχία που θα γίνεται όλο και πιο σοβαρή καθώς τα συστήματα ΤΝ θα αυτονομούνται σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό, μέχρι να φθάσουν στη «singularity» στο επίπεδο δηλαδή να θεωρηθούν εξίσου νοήμονα με τον άνθρωπο, ανεξάρτητα αν θα περιέχονται σ’ ένα ανθρωπόμορφο περίβλημα ή όχι. Παράλληλα, καθώς ο άνθρωπος θα εκτίθεται και θα διακινδυνεύει πολύ λιγότερο στα πεδία των συγκρούσεων, μπορεί να εξουσιοδοτεί το πάτημα της σκανδάλης με μεγαλύτερη ευκολία, ξέροντας ότι ο ίδιος παραμένει (κυριολεκτικά και μεταφορικά) στο απυρόβλητο.

Ας μην ξεχνάμε όμως, ότι αρκετά "ατυχήματα" με θύματα αθώους έχουν γίνει από υπερβολική δόση "trigger happy" νοοτροπίας κάποιων στρατιωτικών, ή αλλιώς κλασικής "καουμπόϊκης" νοοτροπίας.

                                Εικ. 11

Βέβαια υπάρχουν πάμπολλες άλλες περιπτώσεις όπου η εφαρμογή της ΤΝ φαίνεται να έχει μόνο πλεονεκτήματα, όπως στη βελτίωση της ποιότητας ζωής ανθρώπων με διάφορες αναπηρίες, στη διάγνωση ασθενειών, σε ιατρικές επεμβάσεις, στην ανάπτυξη φαρμάκων κλπ, αλλά ο φόβος για την κατάχρηση της ΤΝ ή τη δημιουργία κακόβουλων μηχανών, ή κακόβουλων κέντρων ελέγχου «πουλάει» και ειδικά στις κινηματογραφικές αίθουσες.

Ο φόβος για οτιδήποτε πολύ διαφορετικό και πρωτόγνωρο από τα καθιερωμένα (στην ουσία ο φόβος του αγνώστου) υπήρχε πάντοτε, όπως έγινε παλαιότερα με τη Βιομηχανική επανάσταση, την επανάσταση στις Μεταφορές και την επανάσταση της Πληροφορικής πιο πρόσφατα, ο άνθρωπος όμως πάντα κατάφερνε να ελέγχει τις εξελίξεις και να βρίσκει νέες ισορροπίες. 

Στις ισορροπίες αυτές, θα πρέπει να ενταχθεί και μία νέα ηθική διαφάνειας σχετικά με τις σκοπιμότητες των αποφάσεων κυβερνήσεων ή μεγάλων οργανισμών, ειδικά όταν τίθεται θέμα περιορισμού της ελευθερίας των ατόμων, αλλά ενδεχομένως θα πρέπει να εξεταστεί και ο αυτοπεριορισμός του ρυθμού αύξησης του πληθυσμού της Γης, τόσο για τη συγκράτηση της ανεργίας όσο και επειδή οι επιπτώσεις στο περιβάλλον βρίσκονται πλέον πολύ κοντά στο σημείο της μη επιστροφής.

ΥΓ1. Ένα άλλο μεγάλο κεφάλαιο των ηθικών διλημμάτων που σχετίζονται (έμμεσα όμως) με την Τεχνητή Νοημοσύνη είναι η δημιουργία στοιχειωδών εγκεφαλικών δομών (brain organoids) τα οποία προς το παρόν δημιουργούνται για τη μελέτη των εγκεφαλικών συνδέσεων και τα σταματούν πριν αναπτυχθούν αισθητήρια όργανα και σημαντικές νευρικές διασυνδέσεις. Ήδη όμως σε μία τέτοια εγκεφαλική δομή προέκυψαν στοιχειώδη μάτια (Εικ. 12), οπότε είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πού αυτό μπορεί να οδηγήσει.

                                            Εικ. 12

ΥΓ2. Ήδη, στα τέλη του 2023, η αυτόνομη οδήγηση μοιάζει να κάνει "βήματα προς τα πίσω", με την έννοια ότι μειώνεται η αισιοδοξία για τη γρήγορη και εκτεταμένη εφαρμογή της. 

Αυτό προκύπτει από το γεγονός ότι δεν έχει μειωθεί σημαντικά ο αριθμός των ατυχημάτων που αποδίδονται σ' αυτήν (σε σχέση με τα χιλιόμετρα που διανύονται με τη χρήση της), και ενώ είχαν "ξεφυτρώσει" και άλλες σχετικές με το αντικείμενο εταιρείες πέρα από την πρωτοπόρο Tesla, φαίνεται ότι τελικά στο πεδίο μένουν μόνον δύο, η αμερικάνικη Tesla και η κινέζικη Huawei. 

Από την άλλη πλευρά, ευρωπαϊκές εταιρείες που χρησιμοποιούν την αυτονομία σε περιορισμένες εφαρμογές (πχ παρκάρισμα, όπως η BMW), εμπλέκουν τον οδηγό στη διαδικασία (θα πρέπει πχ να πατάει ένα κουμπί), ώστε να έχει τον τελικό έλεγχο και το κυριότερο την ευθύνη της κίνησης του οχήματος.

ΥΓ3. To 2023 η αμερικάνικη SAE International καθόριζε 6 επίπεδα (levels) Αυτόνομης Οδήγησης, που παρουσιασμένα σχεδόν μονολεκτικά (στα αγγλικά) είναι τα εξής:

Level 0: "only driver support features" 

Level 1: "hands on"

Level 2: "hands off"

Level 3: "eyes off"

Level 4: "mind off"

Level 5: "steering wheel optional"

Ενώ σε άρθρα στις αρχές του 2026, εκτιμάται ότι μετά τα μέσα του ίδιου έτους θα μπορούσε να ξεκινήσει η κυκλοφορία αυτόνομων ταξί σε μεγάλες οργανωμένες πόλεις όπως το Λονδίνο, εφόσον θα έχουν ολοκληρωθεί οι αναγκαίες νομοθετικές προσαρμογές. Είναι λογικό πάντως, για κάποιο διάστημα να δοκιμαστεί ένα "υβριδικό" σύστημα με την ύπαρξη οδηγού πίσω από το τιμόνι σε ρόλο παρατηρητή.

"Πλέον στην Κίνα, είναι ξεκάθαρο βάσει νόμου, πως ο οδηγός είναι ο κύριος υπεύθυνος για τη διασφάλιση ότι το όχημα κινείται με ασφάλεια στο περιβάλλον του, ακόμα και αν έχει ενεργοποιημένα τα πιο σύγχρονα συστήματα υποβοήθησης. Αν όχι, τότε θα έρχεται αντιμέτωπος με το νόμο και τη φυλακή!" Από το autotriti της 19/2/2026.

ΥΓ4. 

                            Εικ. 13

Το ελεγχόμενο από ΤΝ τροποποιημένο F-16 "Vista X-62" (Εικ. 13), πετά αυτόνομα και εμπλέκεται σε αερομαχίες με επιτυχία (άνοιξη 2024), αν και προς το παρόν με παρουσία χειριστή στο πιλοτήριο, μόνο όμως για λόγους ασφαλείας.

ΥΓ5. Πρόσφατο άρθρο (άνοιξη 2024, στο Science) σχετικά με τη διαχείριση των κινδύνων από την Τεχνητή Νοημοσύνη: https://www.science.org/doi/10.1126/science.adn0117

                                                                                                Γ. Μεταξάς

Ολογράμματα, Νανοτεχνολογία, Βιονική, Τεχνητή Νοημοσύνη

 H MAΓΕΙΑ ΤΩΝ ΟΛΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Τα ολογράμματα δεν είναι κάτι το καινούργιο, ο εφευρέτης τους Dennis Gabor είχε περιγράψει τη δυνατότητα παραγωγής τους από το 1948 (πήρε μάλιστα και βραβείο Νόμπελ γι’ αυτό), αρκετά χρόνια μάλιστα πριν εφευρεθεί το laser (1960) που αποτέλεσε την ιδανική πηγή της απαιτούμενης μονοχρωματικής ακτινοβολίας.

Πριν δούμε όμως πώς λειτουργεί η ολογραφία, είχαι χρήσιμο να δούμε πως λειτουργεί το laser και τι είναι το φαινόμενο της συμβολής.

Το laser (Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation), είναι μια οπτική συσκευή που παράγει μονοχρωματική ακτινοβολία, δηλαδή φως ενός πολύ συγκεκριμένου μήκους κύματος.

Είναι γνωστό ότι το φως είναι ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία, και επίσης ότι το «λευκό» φως αποτελείται από ένα μίγμα διαφορετικών χρωμάτων (τα βασικά είναι τα γνωστά επτά του ουράνιου τόξου), στα οποία όπως έδειξε ο Νεύτωνας μπορεί να αναλυθεί το λευκό φως χρησιμοποιώντας ένα πρίσμα.

Όμως, η κάθε απόχρωση του φωτός αντιστοιχεί σε διαφορετική συχνότητα του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος, και αυτό δεν επιτρέπει να πάρουμε μια ξεκάθαρη εικόνα σε μια διάταξη συμβολής, για την οποία θα μιλήσουμε παρακάτω.

Στην παραπάνω εικόνα φαίνονται καθαρά οι διαφορετικές συχνότητες των διαφόρων χρωμάτων που αποτελούν το λευκό φως.

Το βασικό πλεονέκτημα του laser είναι ότι εξαιτίας του τρόπου που παράγεται η φωτεινή δέσμη του (με εκπομπή της ενέργειας αποδιέγερσης των ηλεκτρονίων των ατόμων του αερίου που περιέχει, η οποία είναι συγκεκριμένη και χαρακτηριστική για κάθε αέριο), το φώς του αποτελείται από μονοχρωματική ακτινοβολία, δηλαδή μιας μόνο συχνότητας.

 Πώς μία διέγερση (από εξωτερική πηγή ενέργειας) ενός ηλεκτρονίου ώστε να μεταπηδήσει σε τροχιά υψηλότερης ενέργειας, προκαλεί στη συνέχεια την αυτόματη επαναφορά του ηλεκτρονίου στην προηγούμενη ευσταθέστερη κατάσταση, εκπέμποντας την πλεονάζουσα ενέργεια σαν φωτόνιο. Επειδή τα άτομα είναι του ίδιου στοιχείου, τα φωτόνια που εκπέμπονται έχουν την ίδια ενέργεια δηλαδή την ίδια συχνότητα, άρα και το ίδιο χρώμα. Συνεπώς η δέσμη αυτή μπορεί να γίνει πολύ στενή και να διατηρηθεί έτσι για χιλιόμετρα, επιτρέποντας τη μεγάλη συγκέντρωση φωτεινής (και θερμικής) ενέργειας σ΄ένα σημείο, και απ’ αυτή την ιδιότητα προκύπτουν οι πιο γνωστές χρήσεις των lasers.

Αρχή λειτουργίας του λέιζερ:
1. Ενεργό υλικό του λέιζερ
2. Προσφερόμενη ενέργεια άντλησης ηλεκτρονίων
3. Υψηλής ανακλαστικότητας κάτοπτρο
4. Διάταξη εξόδου δέσμης
5. Δέσμη Λέιζερ

Αφού λοιπόν εξασφαλίσαμε την πηγή του μονοχρωματικού φωτός, ας δούμε τι είναι το φαινόμενο της συμβολής.

Πριν όμως απ’αυτό, πρέπει να δούμε τι είναι περίθλαση.

Το φαινόμενο της περίθλασης (όπως και της συμβολής) αναφέρεται σε κύματα οποιασδήποτε μορφής, αλλά τα πιο χαρακτηριστικά και εύκολα παρατηρήσιμα είναι τα κύματα της θάλασσας, που όταν περάσουν μέσα από ένα στενό άνοιγμα «ανοίγουν» δημιουργώντας ένα τόξο προς τα έξω.

Περίθλαση κυμάτων. Όσο πιο μικρό το άνοιγμα, τόσο πιο έντονη η περίθλαση.

Αν τώρα έχουμε δύο ανοίγματα, δημιουργούνται δύο φαινόμενα περίθλασης που συνδυάζονται μεταξύ τους ώστε να δημιουργήσουν ένα «μοτίβο» κορυφών και κοιλάδων, καθώς σε άλλα σημεία το αποτέλεσμα είναι να προστίθενται και σε άλλα μηδενίζεται (κάτω εικόνα). Αυτή είναι η εικόνα της συμβολής δύο κυμάτων από αρχική κοινή πηγή, αλλά μπορεί το ίδιο να συμβεί και με δύο διαφορετικές πηγές που έχουν ακριβώς την ίδια συχνότητα και βρίσκονται σε φάση.

Συμβολή δύο κυμάτων. Το ενδιαφέρον είναι ότι καθώς το αρχικό κύμα (και στη συνέχεια τα δύο κύματα που δημιουργούνται με την περίθλαση) προχωρούν, αν πέσουν πάνω σε κάθετη και σταθερή επιφάνεια αφού έχουν συμβάλλει, δημιουργούν μόνιμα σημεία υψηλής και χαμηλής έντασης. 

Πώς δημιουργούνται οι έντονες και ασθενείς περιοχές στη συμβολή. Αριστερά ενισχυτική συμβολή όταν οι κορυφές συμπίπτουν, δηλαδή τα κύματα βρίσκονται σε φάση, και δεξιά ακυρωτική συμβολή όταν η κορυφή του ενός κύματος συμπίπτει με το κοίλωμα του άλλου, δηλαδή τα κύματα βρίσκονται σε διαφορά φάσης 180 μοιρών.

Ένα απλό παράδειγμα διαφορετικών βαθμών συμβολής είναι οι ιριδισμοί στις φυσαλίδες των απορυπαντικών ή πολύ λεπτών στρωμάτων λαδιών, πετρελαίου κλπ. Ανάλογα με την γωνία παρατήρησης και το πάχος της μεμβράνης, δηλαδή το βάθος της ανάκλασης, ορισμένες συχνότητες (δηλαδή χρώματα του φωτός) συμβάλλουν ενισχυτικά , ενώ άλλες συχνότητες συμβάλλουν ακυρωτικά. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με τους δίσκους των CD και DVD, που ιριδίζουν στο φως.

Τώρα λοιπόν αφού έχουμε εξασφαλίσει μια πηγή laser και καταλάβαμε και την αρχή της συμβολής, μπορούμε να στήσουμε τη διάταξή μας για πάρουμε μια ολογραφική εικόνα.

Η αρχή της ολογραφίας βασίζεται στη συμβολή δύο φωτεινών δεσμών από κοινή πηγή μονοχρωματικής ακτινοβολίας, που μέσω καθρεφτών πέφτουν επάνω σε φωτοευαίσθητη επιφάνεια, η μία κατευθείαν και ή άλλη αφού έχει ανανακλαστεί επάνω στο αντικείμενο που μας ενδιαφέρει. Επειδή η αρχική δέσμη του laser είναι πολύ στενή, φακοί την «ανοίγουν» ώστε να μπορέσει να φωτίσει όλο το αντικείμενο. Η συμβολή των δύο «διευρυμένων» δεσμών μονοχρωματικού φωτός θα δώσει επάνω στη φωτοευαίσθητη επιφάνεια φωτεινές και σκούρες περιοχές σαν αποτέλεσμα της συμβολής τους, η εικόνα όμως θα μπορέσει να φανεί μόνο εφόσον η φωτοευαίσθητη επιφάνεια (μετά την επεξεργασία για τη σταθεροποίησή της) φωτιστεί από μια δέσμη με τα ίδια χαρακτηριστικά συχνότητας και αντίστοιχη θέση με τη δέσμη αναφοράς (REFERENCE BEAM).

Το πιο «ευαίσθητο» σημείο, είναι να επιτύχουμε την απόλυτη ακινησία της διάταξης, επειδή εξαιτίας του πολύ μικρού μήκους κύματος του φωτός (γύρω στο 0.5 μm), και η παραμικρή διαταραχή (δονήσεις από διερχόμενα αυτοκίνητα, ομιλίες, ρεύματα αέρα κλπ) θα παραμόρφωνε την εικόνα της συμβολής.

Εάν μάλιστα το laser δεν είναι πολύ ισχυρό, ο χρόνος έκθεσης πρέπει είναι της τάξης των μερικών λεπτών, που κάνει την απαίτηση της απόλυτης ακινησίας ακόμη δυσκολότερη.

Η φωτοευαίσθητη επιφάνεια αποτελείται από υλικό παρόμοιο με το φωτογραφικό φιλμ, αλλά με πολύ πυκνότερο κόκκο (πολλά περισσότερα pixel θα λέγαμε αν επρόκειτο για ψηφιακή κάμερα), που στερεώνεται επάνω σε γυάλινη ή πλαστική διάφανη επιφάνεια.

Καταγραφή και αναπαραγωγή μιάς ολογραφικής εικόνας. Δεξιά φαίνεται μία μεγέθυνση τμήματος της εικόνας που αντιπροσωπεύεται από τις σκούρες και φωτεινές περιοχές (όχι από τις γραμμώσεις που φαίνονται). Οι περιοχές αυτές όμως δεν έχουν καμμία σχέση με την πραγματική εικόνα κάτω από κοινό φως, και «αποδίδουν» την πληροφορία τους μόνο αν φωτιστούν με το αρχικό laser και από την ίδια γωνία, οπότε θα δούμε και το τρισδιάστατο «φάντασμα» του αντικειμένουν στην αντίστοιχη αρχική του θέση.

Τι ΔΕΝ είναι ολογραφία, παρά αντανάκλαση μιας εικόνας (κανένα πρόβλημα να είναι και κινούμενη) σε ημιπερατό καθρέφτη, που χρησιμοποιείται συχνά σε θέατρα σήμερα και παλαιότερα για «εμφανίσεις» φαντασμάτων (εικόνα επάνω). 

Παρόμοια μέθοδος που ονομάζεται HUD (Head Up Display) χρησιμοποιείται και για την προβολή εικόνων στο παρμπρίζ μαχητικών αεροπλάνων ή και ορισμένων αυτοκινήτων, ώστε να μην αποσπάται η προσοχή του χειριστή από τον εξωτερικό χώρο όταν πρέπει να ενημερωθεί με σημαντικές πληροφορίες (εικόνα κάτω). 

 

Παιδικό (και όχι μόνο) κιτ της Litiholo κόστους 100$, για την παραγωγή πραγματικής ολογραφικής εικόνας στο σπίτι, για εκπαιδευτικούς λόγους.

TΟ ΓΙΓΑΝΤΙΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΝΑΝΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

Η Νανοτεχνολογία (ΝΤ) είναι είναι σχετικά νέος κλάδος της επιστήμης των υλικών, που έχει σαν στόχο, παρεμβαίνοντας στη δομή της ύλης σε ατομικό επίπεδο, να δημιουργήσει υλικά με πρωτόγνωρες, «μαγικές» θα λέγαμε ιδιότητες.

Η ονομασία ΝΤ προέρχεται από τη διάσταση του νανόμετρου (δισεκατομμυριοστό του μέτρου), στην περιοχή του οποίου (ουσιαστικά από1 έως 100 nm) μετρώνται οι μοριακές δομές στις οποίες επεμβαίνει η ΝΤ, στην ίδια περιοχή (και κάτω) που τα περίεργα κβαντικά φαινόμενα της ύλης γίνονται ήδη αισθητά.

Δεν είναι βέβαια σύμπτωση ότι η δυνατότητα να δούμε τις διατάξεις των ατόμων στη νανοκλίμακα έχει επιτευχθεί πρίν από λίγες δεκαετίες, με την ανάπτυξη των ηλεκτρονικών μικροσκοπίων.

Αντίθετα, με τα οπτικά μικροσκόπια είναι αδύνατον να δούμε δομές με διαστάσεις κάτω από το μήκος κύματος του φωτός, δηλαδή περίπου 500 nm.

Συγκριση μεγεθών από το άτομο, μέχρι τον κόκκο της άμμου.

Ένας άλλος στόχος της ΝΤ είναι η κατασκευή μηχανισμών σε μικροσκοπικό επίπεδο, έτσι ώστε ρομποτικοί μηχανισμοί συγκρίσιμοι σε μέγεθος με τα ανθρώπινα κύτταρα, να μπορούν να εισχωρήσουν σε όλα τα σημεία του ανθρώπινου σώματος, για επιλεκτικές «επισκευές».

Τελικά, η ΝΤ μοιάζει να έχει εφαρμογές σε όλα τα πεδία της επιστήμης, αλλά από την άλλη πλευρά δημιουργεί, όπως και κάθε νέα τεχνολογία, την υποχρέωση για τον αυτοπεριορισμό και τον έλεγχό της, ώστε να μην εξελιχθεί σε κίνδυνο για τους ανθρώπους και το περιβάλλον.

Ήδη έχουν κυκλοφορήσει κινηματογραφικές ταινίες με απαισιόδοξα σενάρια για τη χρήση της ΝΤ, αλλά βέβαια το ίδιο έχει γίνει για βιολογικά υλικά, Τεχνητή Νοημοσύνη, εισβολείς από το διάστημα και ζόμπι!

Στη νανοκλίμακα, όπως προαναφέρθηκε ισχύουν τα κβαντικά φαινόμενα, που πολλές φορές αντιβαίνουν στις αισθήσεις, την εμπειρία και την κοινή λογική μας, όπως το να βαδίσεις μέσα από έναν τοίχο και να βρεθείς στην άλλη πλευρά, κάτι όμως που τηρουμένων των αναλογιών πράγματι συμβαίνει στη νανοκλίμακα.

Πάντως, η ΝΤ έχει χρησιμοποιηθεί για τη σμίκρυνση των ηλεκτρονικών κυκλωμάτων μέσα από τη δημιουργία των ημιαγωγών (διόδων, τρανζίστορ κλπ) ήδη από τη δεκαετία του ’50, αν και τότε η ΝΤ σαν όρος, δεν υπήρχε ακόμα.

Από τον Μεσαίωνα οι τεχνίτες του γυαλιού χρησιμοποιούσαν τη νανοτεχνολογία, χωρίς φυσικά να το γνωρίζουν (εικόνα επάνω). Οι προσμίξεις που δίνουν τις διαφορετικές αποχρώσεις στο γυαλί των βιτρώ, δρούν στη νανοκλίμακα. Αντίστοιχα, η αλλαγή των χρωμάτων ανάλογα με τον φωτισμό στο "κύπελλο του Λυκούργου" (εικόνα κάτω), οφείλεται σε προσμίξεις χρυσού και ασημιού στο γυαλί σε επίπεδο νανοσωματιδίιων, που έγιναν προφανώς εμπειρικά. Το κύπελλο είναι του 4ου αι. μΧ και βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο.

            Ένα παράδειγμα "βιομιμητικής τεχνολογίας" από τη φύση είναι τα πόδια της σαύρας geko. Η σαύρα αυτή, μπορεί να σκαρφαλώνει με άνεση σε κατακόρυφες τελείως λείες επιφάνειες χωρίς τη χρήση κάποιας κολλώδους ουσίας, χρησιμοποιώντας τα  εκατομμύρια λεπτότατα τριχίδια στα πέλματά της. Εξαιτίας της μικρότατης διαμέτρου τους (1000 φορές λεπτότερα από την ανθρώπινη τρίχα), κατορθώνουν να πλησιάζουν σε ατομικό επίπεδο τα μόρια της επιφάνειας πάνω στην οποία κινείται το geko, ώστε να αξιοποιήσουν τις ελκτικές δυνάμεις van der Waals που αναπτύσσονται σε μοριακό επίπεδο. Σήμερα η νανοτεχνολογία έχει αντιγράψει το σύστημα αυτό, κατορθώνοντας να κατασκευάσει ταινία (geckskin) με τριχίδια διαμέτρου μερικών ατόμων, ώστε να πετύχει πολλαπλάσια πρόσφυση από το ίδιο το geko, χωρίς να αφήνει κανένα ίχνος στην επιφάνεια που προσκολλήθηκε, μετά την απομάκρυνσή του.

Ένα παράδειγμα από τη φύση για το πώς η διάταξη των ατόμων επηρεάζει τις ιδιότητες των υλικών, είναι ο γραφίτης και το διαμάντι. Και τα δύο αποτελούνται από άνθρακα.

Αλλά ενώ ο γραφίτης είναι μαλακός, καλός αγωγός του ηλεκτρισμού και αδιαφανής, το διαμάντι είναι εξαιρετικά σκληρό, κακός αγωγός του ηλεκτρισμού και συνήθως διαφανές.

Και όμως αυτές οι τόσο μεγάλες διαφορές, οφείλονται στη διαφορετική διάταξη των ατόμων και μόνο, στα υλικά αυτά.

Μία κατηγορία νανοϋλικών που προκαλεί έκπληξη με τις ιδιότητές της, παρότι ακόμα βρίσκεται σε ανάπτυξη, είναι οι νανοσωλήνες (nanotubes). 

Πώς δημιουργούνται οι νανοσωλήνες. Ανάλογα με τη φορά που διπλώνεται ένα μονοατομικό «φύλλο» από άτομα άνθρακα σε εξαγωνική σύνδεση, παίρνουμε σωληνίσκους με πολύ διαφορετικές φυσικές ιδιότητες. Με νανοσωλήνες μπορούμε να κατασκευάσουμε σύρμα που είναι εκατοντάδες φορές ανθεκτικότερο από ατσάλι και παράλληλα πολλές φορές ελαφρύτερο απ’ αυτό.

H αρχή λειτουργίας του «διαστημικού ανελκυστήρα». Ένα αντίβαρο (μάλλον ένας δορυφόρος) θα τοποθετείται λίγο ψηλότερα από τη γεωσύγχρονη τροχιά, δηλαδή αυτή των δορυφόρων τηλεπικοινωνιών που μένουν ακίνητοι ως προς τη Γη, όντας σε τροχιά στο επίπεδο του ισημερινού. Ο δορυφόρος θα συνδέεται με τη Γη με ένα πολύ ανθεκτικό «σύρμα», έτσι ώστε ένας θαλαμίσκος να μπορεί να το χρησιμοποιήσει για να ανεβάζει υλικά στο διάστημα, πολύ πιο οικονομικά από μία εκτόξευση πυραύλου. Δεδομένου ότι η γεωσύγχρονη τροχιά βρίσκεται 35.000 km πάνω από την επιφάνεια της Γης, μόνο με ένα «σύρμα» κατασκευασμένο από νανοσωλήνες θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί το τεράστιο βάρος που συνεπάγεται το μήκος αυτό.

Μικρογραφία (μάλλον νανογραφία!) ενός μειωτήρα κατασκευασμένου από 15.000 συνολικά άτομα. Τέτοιες κατασκευές είναι σήμερα εφικτές, ώστε να χρησιμοποιηθούν (μελλοντικά) σε νανομηχανισμούς όπως ο παρακάτω, για την κατασκευή νανορομπότ για απόλυτα στοχευμένες επεμβάσεις σε κυτταρικό επίπεδο, στο ανθρώπινο σώμα.

Νανορομπότ χειρίζεται λευκό αιμοσφαίριο (καλλιτεχνική απεικόνιση, δεν έχει κατασκευαστεί ακόμα). Ίσως όμως κάποτε τα καρκινικά κύτταρα θα μπορούν να εντοπίζονται και να καταστρέφονται ένα- ένα, με αυτόν τον τρόπο.

Νανοσωλήνες άνθρακα μπορούν να χρησιμοποιηθούν επίσης σε ηλεκτρονικές εφαρμογές, συρρικνώνοντας ακόμα περισσότερο το μέγεθός τους, και δίνοντάς ευκαμψία σε οθόνες, φωτοβολταϊκά στοιχεία κλπ.

Παρακάτω και ενδεικτικά, μερικές σημερινές χρήσεις της ΝΤ:

-Αντιηλιακά. Τα αντιηλιακά περιέχουν σωματίδια οξειδίων του τιτανίου ή ψευδαργύρου. Στα παλαιότερα αντιηλικά τα σωματίδια αυτά ήταν αρκετά μεγάλα και έδιναν μια γαλακτερη απόχρωση στο υγρό. Σήμερα τα σωματίδια αυτά είναι τόσο μικρά, που δεν χρωματίζουν το αντιηλιακό.

-Αυτοκαθαριζόμενο γυαλί. Το γυαλί επικαλύπεται με νανοσωματίδια, που με τη βοήθεια της υπεριώδους ακτινοβολίας χαλαρώνουν τη βρωμιά, ενώ άλλα σωματίδια το κάνουν υδρόφιλο, ιδιότητα που βοηθάει στη απομάκρυνση της βρωμιάς όταν ξεπλυθεί με  νερό (κάτω εικόνα). 

-Ρουχισμός που δεν λεκιάζει. Νανοσωματίδια στα ρούχα απωθούν τα υγρά, ώστε τα ρούχα ή άλλα υφάσματα να μη λεκιάζουν (εικόνες κάτω).

-Βαφές που δεν χαράζονται εύκολα και αυτοεπικευάζουν τις γρατζουνιές τους, είναι επίσης εφικτές χάρη στη ΝΤ (εικόνα κάτω).

Πώς λειτουργεί η αυτοεπισκευαζόμενη βαφή. Σε περίπτωση ρωγμής στην βαφή, ενεργοποιούνται μικροκάψουλες που διαχέουν το περιεχόμενό τους καλύπτοντας το κενό και επαναφέροντας το χρώμα.

-Αντιμικροβιακοί επίδεσμοι, εμπορτισμένοι με νανοσωματίδια από άργυρο, που σταματούν τη διαπνοή της κυτταρικής μεμβράνης των μικροβίων, σκοτώνοντά τα. 

-Στρατιωτικές εφαρμογές, που είναι πάρα πολλές για να αναφερθούν εδώ, αλλά ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ρούχα που προσαρμόζονται στο περιβάλλον και κάνουν τον στρατιώτη πρακτικά αόρατο (εικόνα κάτω). 

-Περιβαλλοντικές εφαρμογές. Η κατασκευή μεμβρανών με ΝΤ για την αφαλάτωση με τη μέθοδο της αντίστροφης όσμωσης, μπορεί να διπλασιάσει την παροχή των συσκευών και ταυτόχρονα να μειώσει σημαντικά την απαιτούμενη ηλεκτρική ενέργεια.

Το καμουφλάζ «αορατότητας» είναι στα πρώτα του βήματα, αλλά ήδη τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά.

Ένα «μειονέκτημα» της ΝΤ, είναι ότι θα μας στερήσει στο μέλλον από κάποιες ενδιαφέρουσες καλλιτεχνικές δημιουργίες σε γκράφιτι, καθώς υπάρχουν επικαλύψεις (δεξιά στο δείγμα, στην εικόνα επάνω) που δεν επιτρέπουν πρακτικά σε οτιδήποτε να προσκολληθεί επάνω τους .

ΒΙΟΝΙΚΗ

Η λέξη «βιονικός» χρησιμοποιείται αρκετά συχνά στην εποχή μας, εννοώντας τον άνθρωπο που με τεχνητό τρόπο αποκτά ικανότητες πολύ μεγαλύτερες από αυτές του συνηθισμένου ατόμου.
Θεωρητικά βέβαια, οποιαδήποτε συσκευή αυξάνει τη φυσική ικανότητα ενός ανθρώπου ή διορθώνει ένα ελάττωμά του και γίνεται (έστω προσωρινά) μέρος του σώματός του, μπορεί να χαρακτηριστεί «βιονική», όπως πχ οι φακοί επαφής!
Φυσικά οι σούπερ βιονικές ικανότητες είναι σε άλλο επίπεδο, και ήταν το κρυφό όνειρο πολλών γενεών, όπως δείχνουν τα σχετικά κόμικ κυρίως μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο.
Τα γνωστότερα απ’ αυτά, Σούπερμαν, Μπάτμαν, Σπάιντερμαν, Κάπτεν Αμέρικα κλπ, δημιουργήθηκαν κυρίως για να προβάλλουν ένα ηρωϊκό και πατριωτικό προφίλ, αλλά στηρίχθηκαν και στην διαφαινόμενη κυριαρχία της τεχνολογίας πάνω από τις φυσικές ανθρώπινες δυνάμεις.

Θα μπορούσε να είναι σκηνή από την ταινία «η βιονική Σταχτοπούτα», αλλά είναι απλά ο Hugh Herr και η Aimee Mullins, και οι δύο με προσθετικά κάτω άκρα κατασκευασμένα από το τμήμα του ΜΙΤ, Center for Extreme Bionics, που συνδιευθύνει ο Herr. O πρώτος έχασε τα πόδια του σε ηλικία 17 ετών από κρυοπαγήματα ενώ έκανε ορειβασία, ενώ η Aimee σε ηλικία ενός μόλις έτους από κάποια φυσική ανεπάρκεια. Και οι δύο μπόρεσαν να συνεχίσουν τις δραστηριότητές τους (η Aimee είναι αθλήτρια, ηθοποιός και μοντέλο), χάρη στη θέλησή τους και την τεχνολογία.

Η βιονική, χρησιμοποιεί πολλές από τις αρχές λειτουργίας των ρομπότ, απλά τα ρομπότ είναι απόλυτα προσαρμοσμένα για συγκεκριμένη εργασία και δεν χρειάζεται να έχουν (ούτε περιορίζονται από) ανθρωπομορφικά στοιχεία. Στη φωτογραφία επάνω, ο γιγάντιος ρομποτικός βραχίονας του Διαστημικού Λεωφορείου, με έναν αστροναύτη στην άκρη του.

Σήμερα βέβαια οι σούπερ ήρωες έχουν γίνει πολύ συνηθισμένοι και οικείοι στα παιδιά, προβάλλοντας μάλιστα πολύ πιο έντονα τον άνθρωπο - μηχανή, ή τη μηχανή - άνθρωπο απ’ ότι παλιότερα, καθώς αξιοποιούν (και φυσικά τραβούν στα άκρα) τα σύγχρονα επιτεύγματα και προοπτικές της Βιονικής.
Άλλες επιστήμες που ασχολούνται με τη βελτίωση των φυσικών ικανοτήτων του ανθρώπου είναι η Γενετική, που επεμβαίνει επάνω στον άνθρωπο πριν ακόμα γεννηθεί με σκοπό να τον προφυλάξει από ασθένειες ή ατέλειες και μελλοντικά ίσως να τον βελτιώσει και σαν οργανισμό, και η Βιοτεχνολογία που βελτιώνει το περιβάλλον του ανθρώπου σε σχέση με τη διατροφή του και την προφύλαξή του από ασθένειες.
Η εξέλιξη της σημερινής Βιονικής οφείλεται κυρίως στη σμίκρυνση των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών κυκλωμάτων, την ανάπτυξη βασικής τεχνητής νοημοσύνης, την αύξηση της ειδικής ισχύος των μπαταριών και την εξέλιξη ελαφριών αλλά πολύ ισχυρών υλικών.
Ίσως, μια από τις παλαιότερες εφαρμογές στοιχειώδους προσθετικής (πολύ πριν γίνει «βιονική»), είναι η αντικατάσταση του ακρωτηριασμένου χεριού ενός πειρατή με τον γνωστό «γάντζο».

Πώς δουλεύει σε γενικές γραμμές ένα σύγχρονο προσθετικό χέρι. Αισθητήρες στα δάκτυλα υποκαθιστούν την αίσθηση της αφής, και στέλνουν στον επεξεργαστή ένα σήμα που «μεταφράζεται» ώστε να γίνει κατάλληλο για την ενεργοποίηση των αντίστοιχων μυών και να επιτευχθεί η κίνηση των δακτύλων και του χεριού.

Βοήθησε επίσης και η αλλαγή νοοτροπίας της κοινωνίας και ειδικότερα των θυμάτων ατυχημάτων ή πολεμικής δράσης (ιδιαίτερα μετά τους πρόσφατους πολέμους στον Κόλπο και στο Αφγανιστάν), ώστε να μην παραμένουν καθηλωμένοι στο σπίτι ή στο αναπηρικό καροτσάκι, αλλά να θέλουν να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνική ζωή.

Κάμερα στα γυαλιά παίζει τον ρόλο του ματιού και στέλνει ασύρματα ηλεκτρονικά σήματα στον αμφιβληστροειδή, που στη συνέχεα στέλνονται μέσω των οπτικών νεύρων στα οπτικά κέντρα του εγκέφαλου, για να δημιουργηθεί η αντίληψη της εικόνας.

Απεικόνιση εμφυτεύματος στον εγκέφαλο για της ενίσχυση της μνήμης. Αν και όχι ακόμα έτοιμο για τον άνθρωπο, δοκιμές σε ποντίκια ήταν επιτυχείς.

Γενικότερα, η Βιονική σήμερα αναπτύσεται προς δύο βασικές κατευθύνσεις:
-Την αποκατάσταση της κινητικής, οπτικής, ακουστικής κλπ ικανότητας εξαιτίας ασθένειας, τραυματισμού ή ακρωτηριασμού, και
-Την ενίσχυση της ικανότητας των μυών ή των αισθήσεων υγιών ανθρώπων, ώστε να ανταπεξέρχονται αποτελεσματικότερα στις απαιτήσεις των σωματικά βαριών επαγγελμάτων.
Φυσικά τα παραπάνω μπορεί να συνδυαστούν, και στο μέλλον δεν θα είναι περίεργο οι «ανάπηροι» να είναι σωματικά πιο ικανοί ακόμα και από αρτιμελείς αθλητές!

«Ο μεγαλύτερος εχθρός της γνώσης δεν είναι η άγνοια, είναι η ψευδαίσθηση της γνώσης».

Ο παγκοσμίου φήμης Φυσικός Στήβεν Χώκινγκ που βρίσκεται καθηλωμένος σε αναπηρική καρέκλα εξαιτίας μιας σπάνιας ασθένειας, «μιλάει» μέσω φορητού υπολογιστή και ειδικού προγράμματος «καλύτερα από πριν χάσω τελείως τη φωνή μου», όπως λέει ο ίδιος. Από το 2005 που έχασε την κινητικότητα του χεριού του, χρησιμοποιεί μια συσκευή προσαρμοσμένη στο μάγουλό του για να επικοινωνεί με τον υπολογιστή του, αλλά τα τελευταία χρόνια συνεργάζεται με επιστήμονες για να το καταφέρει κατ’ ευθείαν με εγκεφαλικά κύματα, ή εκφράσεις του προσώπου του. Η δυνατότητα να μετατρέπουμε τις σκέψεις μας σε καταγραφή ή ομιλία μέσω υπολογιστή, ήδη έχει κάνει τα πρώτα της βήματα, και η τελειοποίησή της δεν πρέπει να απέχει πολλά χρόνια από σήμερα.

 Εγκεφαλικό τσιπ της DΑRPA (σε επίπεδο νανοτεχνολογίας) που βρίσκεται σε ανάπτυξη σήμερα (αρχές του 2016), και θα πολλαπλασιάσει επί 10.000 τη διακριτική ικανότητα των σημερινών εμφυτευμάτων, επιτρέποντας πολύ λεπτομερέστερη επικοινωνία των προσθετικών άκρων με τον εγκέφαλο.

Ο εξωσκελετός κάτω άκρων μπορεί να βοηθήσει στη μεταφορά μεγάλων φορτίων από ένα άτομο, ιδιαίτερα τους στρατιώτες και τους διασώστες. Κάτω, πλήρης εξωσκελετός.

Ο γνωστός Robocop χαρακτηρίζεται σαν Cyborg από το CYBernetic ORGanism, όρος που χρησιμοποιείται ήδη από τη δεκαετία του ’60, για ένα υβρίδιο μεταξύ μηχανής και ανθρώπου. Αν και ήδη δίνονται δοκιμές με τεχνητά μέλη που ενεργοποιούνται κατ' ευθείαν με τη σκέψη και προορίζονται για ανθρώπους με ακρωτηριασμό ή παράλυση, δεν γνωρίζουμε αν θα φτάσουμε ποτέ (ή αν θα πρέπει να φτάσουμε) στο επίπεδο του Robocop, δηλαδή ένα ανθρώπινο μυαλό να ελέγχει ένα πλήρως τεχνητό σώμα. Θα είναι πάντως μεγάλη επιτυχία της Βιονικής όταν το άτομο με προσθετικά μέλη φθάσει επίσης να τα νιώθει σαν πραγματικά, κάτι που δεν απέχει πολύ στο μέλλον. Για την ιστορία πάντως, η ταινία Robocop καταλήγει ότι ένα ανθρώπινο μυαλό θα είναι πάντα καλύτερο από την τεχνητή νοημοσύνη.

ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΤΗΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ

(σχετικό είναι και το άρθρο: https://geometax12.blogspot.com/2020/05/blog-post.html, στο ίδιο blog.

Aν οι εποχές της πρόσφατης ιστορίας της ανθρωπότητας χαρακτηρίσθηκαν σαν αιώνας της Βιομηχανικής Επανάστασης (19^ος αιώνας) και αιώνας της Επανάστασης στις Μεταφορές και Τηλεπικοινωνίες (20^ος αιώνας), ο αιώνας που διανύουμε έχει ήδη χαρακτηριστεί σαν ο αιώνας της Πληροφορικής και μάλλον σύντομα θα γίνει και ο αιώνας της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) είναι κάτι πολύ περισσότερο από τις απλές Αυτοματοποιημένες Συσκευές που ενεργούν σύμφωνα με συγκεκριμένο πρόγραμμα και ανάλογα με τις τιμές των παραμέτρων που τους έχουν καθοριστεί.

Είναι περισσότερο ακόμα και από τα Έμπειρα Συστήματα (το βασικό επίπεδο ΤΝ), που μπορούν να παίρνουν στοιχειωδώς αποφάσεις, μαθαίνοντας από την επιτυχία ή όχι των αποτελεσμάτων τους και βελτιώνοντας αυτόνομα τους αλγορίθμους των προγραμμάτων τους.

Η ΤΝ σαν γενική έννοια, αναφέρεται σε συστήματα που θα μπορούν να παίρνουν πλήρεις αποφάσεις μόνα τους, με σκοπό να εκτελέσουν με τον καλύτερο τρόπο την αποστολή που τους έχει ανατεθεί, μιμούμενα λίγο πολύ τον τρόπο της ανθρώπινης σκέψης, σύνθεσης και λήψης αποφάσεων.

Θα μπορέσει ποτέ μια μηχανή να θέσει στον εαυτό της το δίλημμα του Άμλετ?

Σήμερα η ΤΝ είναι στα πρώτα της βήματα, αλλά αναμένεται να προχωρήσει γρήγορα μέχρι το τελικό άλμα που θα είναι η κατασκευή ενός εγκέφαλου με πλήρεις ανθρώπινες ικανότητες, συμπεριλαμβάνοντας και την ικανότητα να συνειδητοποιήσει την «ύπαρξή» του.

Λίγη σημασία θα έχει αν ο εγκέφαλος αυτός θα είναι πρόγραμμα σ’ έναν μεγάλο υπολογιστή, ή θα περιέχεται στο «κρανίο» ενός ανθρωπομορφικού ρομπότ.

Θα παραμείνει η ευφυία αποκλειστκό προνόμιο του ανθρώπου?

Και ίσως οι μεγαλύτερες προκλήσεις δεν θα τεθούν από το τεχνικό μέρος της κατασκευής ενός τέτοιου εγκέφαλου, όσο από τις ηθικές και κοινωνικές παραμέτρους που θα πρέπει να απαντηθούν πριν ένα τέτοιο πρότζεκτ πάρει το «πράσινο φως».

Σταθμός σε ένα τέτοιο πρότζεκτ θα είναι η στιγμή που θα κατασκευαστεί υπολογιστής με λόγο νοημοσύνης ως προς τον άνθρωπο, κοντά στη μονάδα.

Κάποιοι θεωρητικοί της ΤΝ  καθώς και ο διάσημος (μακαρίτης πλέον) Stephen Hawking εικάζουν ότι από τη στιγμή που αυτό θα επιτευχθεί (που το ονομάζουν «μοναδικότητα»- singularity), η ικανότητα του τεχνητού «εγκέφαλου» θα ξεπεράσει πολύ γρήγορα και κατά πολύ αυτή του ανθρώπου, οδηγώντας σε καταστάσεις που είναι μάλλον δύσκολο να τις φανταστούμε και ίσως και να τις ελέγξουμε.

Παρόλο που ο άνθρωπος γίνεται προοδευτικά εξυπνότερος  αξιοποιώντας τη συσσωρευμένη γνώση και εμπειρία των προηγούμενων γενιών, η ταχύτητα με την οποία εξελίσσεται η ικανότητα των υπολογιστών αυξάνεται με γεωμετρική πρόοδο, και μέσα στον αιώνα μας αναμένεται ότι οι δύο γραμμές θα διασταυρωθούν.

Από την άλλη πλευρά, οι παραπάνω επιστήμονες καλωσορίζουν τις λιγότερο φιλόδοξες εφαρμογές ΤΝ (που κάποιες απ’ αυτές βρίσκονται ήδη σ’ εφαρμογή), που μπορούν να κάνουν την καθημερινή ζωή μας ανετότερη και ασφαλέστερη.

Αυτοί πάντως που δεν έχουν καμμία δυσκολία να φανταστούν την ΤΝ χωρίς όρια είναι οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας, οι οποίοι βέβαια δεν θα είχαν μια αρκετά ενδιαφέρουσα ιστορία αν όλα πήγαιναν καλά, γι’ αυτό συνήθως πάντα κάτι πάει στραβά (ο νόμος του Μέρφυ είναι διαχρονικός), αλλά συνήθως υπάρχει χάπι έντ καθώς η ανθρώπινη εφευρετικότητα και προσαρμοστικότητα στο τέλος θριαμβεύει.

Κλασική ταινία επιστημονικής φαντασίας όπου η νοημοσύνη ενός υπολογιστή βγαίνει εκτός ελέγχου (και από τις καλύτερες όλων των εποχών) είναι το «2001, Οδύσσεια του Διαστήματος». Όμως, παρά την εξαιρετική διορατικότητα του συγγραφέα του ομώνυμου βιβλίου, Άρθρουρ Κλαρκ, η ημερομηνία-ορόσημο ήλθε και παρήλθε χωρίς να είμαστε ακόμα κοντά στην κατασκευή υπερυπολογιστή με ανθρώπινα συναισθήματα όπως ο HAL9000, ούτε όμως για ταξίδι στον Δία (ούτε καν στον Άρη) όπως πραγματεύεται το μυθιστόρημα και η ταινία.

Στο εσωτερικό του ΗΑL9000, από την ταινία 2001, Οδύσσεια του Διαστήματος.

Όμως δεν συμφωνούν όλοι οι ειδικοί ότι βρισκόμαστε κοντά ή έστω και λίγο μακρύτερα από αυτή την εποχή.

Ο δρ Ιωάννης Βλαχάβας, καθηγητής Πληροφορικής στο ΑΠΘ, παρατηρεί πως η συνείδηση θα είναι πάντα αυτό που θα ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα δημιουργήματά του, δηλώνοντας:

«Ακόμη κι αν ένα λογισμικό εξελιχθεί ώστε να απαντά στις πιο περίπλοκες ερωτήσεις, ποτέ δεν θα αποκτήσει αυτογνωσία, δηλαδή ποτέ δεν “θα ξέρει πως ξέρει”, όπως ο άνθρωπος».

Το Ρωσικό chatterbot πρόγραμμα (ρομποτικό διαλογικό πρόγραμμα) Eugene Goostman, ήταν το μόνο από τα πέντε προγράμματα που πέτυχε να περάσει το τεστ Turing καθώς «έπεισε» το 33% των 30 ελεγκτών ότι συνομιλούσαν με πραγματικό 13-χρονο αγόρι. Ο διαγωνισμός έγινε τον Ιούνιο του 2014 στο πανεπιστήμιο του Reading στην Αγγλία, με αφορμή τα 60 χρόνια από τον θάνατο του Turing.

O Αlain Turing, πρωτοπόρος στη χρήση υπολογιστών, πρότεινε το ομώνυμο τεστ το 1950 σαν κριτήριο για να διαπιστωθεί αν μια μηχανή διαθέτει ευφυία. Η γενική ιδέα του τεστ (υπάρχουν παραλλαγές) είναι ότι μία μηχανή το περνάει επιτυχώς, αν επικοινωνώντας με τον ελεγκτή μέσω πληκτρολογίου και για ορισμένο χρόνο (φυσικά χωρίς οπτική επαφή), τον πείσει με σημαντικό βαθμό βεβαιότητας ότι επικοινωνεί με άνθρωπο. Το τεστ αναφέρεται και σαν “imitation game”, που είναι και τίτλος πρόσφατης ταινίας για τη ζωή του Turing.

Ανακεφαλαιώνοντας, η ΤΝ μπορούμε να θεωρήσουμε ότι έχει (ή μάλλον μπορεί να έχει) τρία βασικά επίπεδα εξέλιξης:

1. Την Εξειδικευμένη ΤΝ, που αφορά μηχανές που είναι καλύτερες από τον άνθρωπο στο να κάνουν κάποια συγκεκριμένη εργασία, πχ υπολογισμούς, ή να παίζουν σκάκι, ή να εκτελούν ορισμένους χειρισμούς σε αυτοκίνητο καλύτερα από τον οδηγό (φρενάρισμα, παρκάρισμα κλπ).

2. Την Γενικευμένη ΤΝ, που θα επιτρέπει σε μια μια μηχανή να κάνει ότι και ο άνθρωπος, να σκέφτεται αφηρημένα, να εξάγει συμπεράσματα, και να μαθαίνει από την εμπειρία της.

Αντιστοιχεί στη «μοναδικότητα» που προαναφέρθηκε και είμαστε ακόμα μακριά από το να την επιτύχουμε.

3. Την Υπερνοημοσύνη, δηλαδή νοημοσύνη που θα είναι πολύ υψηλότερη από την υψηλότερη ανθρώπινη και μάλιστα σε κάθε πεδίο δράσης του ανθρώπου.

Μια οπτικοποίηση για την ταχύτητα εξέλιξης της ισχύος των υπολογιστών μέχρι να φθάσουν την ικανότητα ενός ανθρώπου, δίνει ο όγκος νερού της λίμνης Μίτσιγκαν που σε ουγκιές είναι συγκρίσιμος αριθμητικά με την ανθρώπινη υπολογιστική ικανότητα. Αν θεωρήσουμε ότι η ισχύς των υπολογιστών διπλασιάζεται κάθε 18 μήνες, η πρόοδος στην αρχή θα είναι αργή, αλλά προς το τέλος θα έχει κατακλυσμική ταχύτητα.

Εξέλιξη της υπολογιστικής ισχύος των μηχανών σε σύγκριση με ζώα, τον άνθρωπο, και όλο τον ανθρώπινο πληθυσμό. Στην εποχή μας, οι υπολογιστές βρίσκονται στο επίπεδο ενός όχι πολύ έξυπνου ζώου.

Σήμερα πάντως, η ΤΝ στο αρχικό της (εξειδικευμένο) επίπεδο, δηλαδή σαν σύστημα που ελέγχει, μαθαίνει και αποφασίζει σε συγκεκριμένα πεδία, βρίσκεται στο επίκεντρο της βιομηχανίας σε διάφορους τομείς, από την αυτοκινητοβιομηχανία όπου μεγάλα ποσά ξοδεύονται για την αυτόνομη οδήγηση που φιλοδοξεί να πάρει κυριολεκτικά το τιμόνι από τα χέρια του οδηγού, μέχρι και τα σύγχρονα εξελιγμένα διαδραστικά βιντεοπαιχνίδια, που σε συνδυασμό με την Εικονική Πραγματικότητα, βάζουν τον χειριστή κυριολεκτικά στο κέντρο της δράσης.

"Ψάχνουμε κάποιον με ακριβώς τα δικά σας προσόντα, αλλά σε μηχανική εκδοχή."

Φυσικά όλη αυτή η εξέλιξη κάθε άλλο παρά καθησυχάζει αυτούς που βλέπουν τις θέσεις εργασίας να συρικνώνονται, και αυτές που απομένουν να ανεβαίνουν σε υψηλά επίπεδα εξειδίκευσης.

Αν και ακόμα η ανθρώπινη αντίληψη και πρωτοβουλία δεν έχει υποκατάστατο στο χειρισμό πολύπλοκων μηχανημάτων, μάλλον πλησιάζουμε την εποχή που τα μειονεκτήματα των ανθρώπων (κούραση, απροσεξία, εκνευρισμός, υπερεμπιστοσύνη κλπ) θα κάνουν τους υπολογιστές κατά μέσο όρο ασφαλέστερους χειριστές των μηχανών μας (αυτοκίνητα, αεροπλάνα κλπ). 

 

Πώς θα ανιχνεύει και θα αντιλαμβάνεται τη θέση του στο χώρο ένα όχημα εφοδιασμένο με τεχνητή νοημοσύνη, ώστε να κινείται χωρίς την παρέμβαση του οδηγού, ο οποίος από χειριστής θα γίνει διαχειριστής των συστημάτων του αυτοκινήτου. Επίσης, «έμπειρα συστήματα» στο αυτοκίνητο θα «μαθαίνουν» μέσα σε λίγα λεπτά  τις συνήθειες και αντιδράσεις του οδηγού, ώστε να εντοπίζουν έγκαιρα  σημαντικές αποκλίσεις και να προειδοποιούν τον οδηγό ότι κινδυνεύει από υπνηλία. 

Από την άλλη (αρνητική) πλευρά, οι δυνατότητες της ΤΝ θα μπορούσαν να κάνουν τους ανθρώπους πιο «αδίστακτους», όταν για παράδειγμα θα μπορούν να αναθέτουν πολεμικές «βρωμοδουλιές» σε αυτόνομα ρομποτικά συστήματα, χωρίς οι ίδιοι να διακινδυνεύουν ή να εμπλέκονται άμεσα συναισθηματικά.

Γι’ αυτό, πρόσφατη σύνοδος του ΟΗΕ εξέδωσε ψήφισμα που προειδοποιεί για τους κινδύνους από τη διάδοση «έξυπνων» οπλικών συστημάτων, που μπορούν να ταυτοποιούν στόχους και να τους καταστρέφουν χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση (πχ όταν τα drones θα γίνουν τελείως αυτόνομα).

Τελικά, αυτό που έχει σήμερα ανάγκη ο άνθρωπος περισσότερο από ποτέ για να μπορέσει να διαχειριστεί τα κρίσιμα αυτά θέματα, είναι υψηλό επίπεδο αυτογνωσίας, ισχυρό ηθικό υπόβαθρο και αυξημένη ενσυναίσθηση.

Εξ’ άλλου, αυτές είναι και οι κύριες ειδοποιές διαφορές του από τις μηχανές.

Μερικές από τις καλύτερες κινηματογραφικές ταινίες για ΤΝ (με τους αγγλικούς τίτλους τους):

- 2001, A Space Odessey (1968)

- Her (2013)

- Bicentennial Man (1999)

- Colossus (1970)

- I, Robot (2004)

Ένα από τα πρώτα μυθιστορήματα που γράφηκε από πρόγραμμα ΤΝ έφτασε κοντά στο να κερδίσει βραβείο σε φιλολογικό διαγωνισμό στην Ιαπωνία, το 2015. Το "φιλολογικό" πρόγραμμα δημιουργήθηκε από επιστήμονες του Future University Hakodate με σκοπό να γραφεί ένα μυθιστόρημα με τον ταιριαστό τίτλο “The Day a Computer Writes a Novel.” Φυσικά οι δημιουργοί του προκαθόρισαν βασικές παραμέτρους, όπως την πλοκή, τη δομή φράσεων και τη χρήση λέξεων, παρόλα αυτά το αποτέλεσμα παραμένει εντυπωσιακό.

Πολύ πιο πρόφατα (μέσα δεκαετίας 2025), ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα ΤΝ (από μερικά που ήδη υπάρχουν στο διαδίκτυο), το ChatGPT γίνεται όλο και πιο δημοφιλές, επειδή προσφέρει ουσιαστική υποστήριξη σε πολλούς διαφορετικούς τομείς, όπως να απαντά σε "εγκυκλοπαιδικές" ερωτήσεις ταχύτατα, να κάνει μεταφράσεις σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, να γράφει εργασίες εφόσον καθοριστεί το θέμα, μέχρι να "παίζει" για λογαρισμό του συμμετέχοντα στο χρηματιστήριο, αποφέροντας σημαντικά κέρδη, σύμφωνα με αυτά τουλάχιστον που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο (που πάντα όμως θέλουν εφαρμογή κριτικής σκέψης).

Γεγονός πάντως είναι ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη ήρθε για να μείνει, και είναι στην επιλογή των ανθρώπων αν θα χρησιμοποιηθεί με θετικό ή αρνητικό τρόπο, αν και η Ιστορία έχει δείξει ότι συνήθως γίνονται και τα δύο.

                                                                                                                            Γ. Μεταξάς