Το παρακάτω κείμενο έχει σαν σκοπό όχι να αναλύσει τον χαρακτήρα του Τηλέμαχου - υπάρχουν πολύ καταλληλότεροι γι’ αυτό - αλλά να εξετάσει την ενδεχόμενη σχέση Τηλέμαχου-Ομήρου.
Ήδη από την αρχαιότητα, υπήρχε η υποψία ότι ο Όμηρος ήταν εγγονός του Οδυσσέα, καθώς αυτό χρησμοδότησε η Πυθία στον Ρωμαίο αυτοκράτορα Αδριανό που ρώτησε σχετικά (σύμφωνα με το, άγνωστης όμως προέλευσης, έργο του 2ου αι. μ.Χ.: Certamen Homeri et Hesiodi, στίχος 37).
Αν ισχύει αυτό, τότε ήταν προφανώς γιός του Τηλέμαχου και της κόρης του Νέστορα, οπότε γνώριζε κατ’ ευθείαν από τον παππού του όλες τις λεπτομέρειες των ταξιδιών του, όπως τουλάχιστον ο Οδυσσέας θα ήθελε να τις θυμούνται οι επόμενες γενιές.
Για τη συγγένεια αυτή συνηγορούν οι στίχοι γ΄ 465-467, όπου φαίνεται ότι η Πολυκάστη (ή Επικάστη), η νεότερη και ανύπαντρη κόρη του Νέστορα, έπλυνε και άλειψε με λάδι τον Τηλέμαχο η ίδια, και όχι κάποια δούλα κατά την επίσκεψή του στην Πύλο, κάτι αδιανόητο αν δεν είχαν ήδη στενή σχέση, εκτός και αν ο Όμηρος ήθελε να υποδηλώσει ότι επρόκειτο να αποκτήσουν αυτή τη σχέση.
«Καὶ τοῦ Τηλέμαχου λουτρὸ τοῦ δίνει ἡ Πολυκάστη,
κόρη στερνὴ τοῦ Νέστορα, τοῦ γόνου τοῦ Νηλέα.
Καὶ σὰν τόνε καλόλουσε, τὸν ἄλειψε μὲ λάδι,
καὶ μ' ὄμορφο τὸν ἔντυσε χιτώνα καὶ χλαμύδα…»
(γ΄ 465-467)
Αλλά και στο κείμενο Κατάλογος Γυναικών που αποδίδεται στον Ησίοδο, το απόσπασμα 12 αφορά τη σχέση Τηλέμαχου – Πολυκάστης, ενώ και ο W. Doerpfeld παρατηρεί την ιδιαίτερη προβολή που κάνει ο Όμηρος στον Νέστορα και τους γιούς του.
Επίσης, στην αρχή της Οδύσσειας, όταν ο Μέντης (παλιός φίλος του Οδυσσέα) παρακινεί τον Τηλέμαχο να ψάξει για τον πατέρα του, καταλήγει, με κάποιο ίσως υπονοούμενο:
«…γίνου άντρας, φίλε, να σε υμνούν κατόπι οι απογόνοι.» (α΄ 302)
Η φιλόλογος Άννα Τζιροπούλου – Ευσταθίου στο βιβλίο της με τον χαρακτηριστικό τίτλο Όμηρος Τηλεμάχου Οδυσσείδης παρατηρεί ότι όταν μιλάει ο Εύμαιος, ο Όμηρος συνήθως χρησιμοποιεί το β’ αντί το γ’ πρόσωπο, δείγμα μεγάλης οικειότητας. Για παράδειγμα στο ξ΄ 55, ξ΄ 165 και σε δέκα ακόμα περιπτώσεις γράφει: «τον δ’ απαμειβόμενος προσέφης Εύμαιε…» (ανταπαντώντας του είπες Εύμαιε).
Ο γράφων προσθέτει ακόμα, ότι όταν ο Τηλέμαχος γυρίζει από την Πύλο και συναντά τον Εύμαιο τον προσφωνεί «άττα» (π΄ 31, π΄ 57) δηλαδή «πατερούλη ή παπούλη», και ο Εύμαιος όταν τον πρωτοβλέπει: «γλυκερόν φάος» (γλυκό μου φως, π΄ 23). Είναι φανερό ότι ο Εύμαιος υποκατέστησε την πατρική παρουσία που έλειψε στον Τηλέμαχο στα κρίσιμα είκοσι πρώτα χρόνια της ζωής του, και αυτό το δέσιμο πέρασε και στον γιό του, τον Όμηρο. Μάλιστα ο Εύμαιος πρέπει να ήταν και λίγο νεότερος από τον Οδυσσέα, αφού ήταν περίπου συνομήλικος με τη μικρότερη αδελφή του Οδυσσέα, Κτιμένη (ο΄ 362-363).
Επίσης στο ξ΄ 22 και το ξ΄ 48 ο Εύμαιος αποκαλείται «δίος» (θεϊκός) και «όρχαμος ανδρών» (ηγέτης) αντίστοιχα, μάλλον υπερβολικές προσφωνήσεις ακόμα και για τον αρχηγό των χοιροβοσκών!
Να σημειωθεί εδώ, ότι αν και βοσκός ο Εύμαιος είχε αριστοκρατική καταγωγή. Παιδί τον είχαν απαγάγει Φοίνικες έμποροι-πειρατές από το νησί του και στη συνέχεια τον πούλησαν στον Λαέρτη τον πατέρα του Οδυσσέα (ο΄ 403-484).
Από την άλλη πλευρά, ο συγγραφέας και ομηριστής Κώστας Δούκας που έχει γράψει Το Μεγάλο Μυστικό του Ομήρου σε δύο τόμους, στον πρώτο τόμο υποστηρίζει ότι ο Όμηρος ήταν ο ίδιος ο Οδυσσέας.
Πολλά έχουν γραφεί τόσο για την καταγωγή όσο και για την προέλευση του ονόματός του Ομήρου, οπότε ας προσθέσουμε μία ακόμα εκδοχή για το δεύτερο. Τα αρχαία ονόματα όπως είναι γνωστό σήμαιναν κάτι, και ειδικά τα μυθολογικά ονόματα ενδεχομένως πλάσθηκαν για να ταιριάξουν με το βασικό χαρακτηριστικό του ιδιοκτήτη τους. Έτσι Αχιλλέας είναι ο αγχώδης, Οδυσσέας ο οργισμένος, Αίας αυτός που θρηνεί, Αγαμέμνων ο σταθερός, Διομήδης αυτός με τη σκέψη του Δία, Μενέλαος αυτός που στέκεται δίπλα στον λαό του, Αλκίνος ή Αλκίνοος αυτός με ισχυρό νου, Αντίνος ή Αντίνοος (μνηστήρας) αυτός που σκέφτεται αντίθετα, Αμφίνομος (μνηστήρας) ο ηθικά αναποφάσιστος, Τηλέμαχος αυτός που μάχεται μακριά* κ.λ.π.
*Εδώ μοιάζει να υπάρχει κάποια ασυνέπεια σχετικά με όσα ξέρουμε για τον Τηλέμαχο, αλλά υπάρχουν δύο περιπτώσεις. Είτε υπονοείται ο πατέρας του που πολεμά μακριά, είτε ο Όμηρος γνώριζε ότι ο Τηλέμαχος θα πολεμούσε αργότερα μακριά.
Όμηρος είναι ο εγγυητής (λεξικό αρχαίας ελληνικής Liddell & Scott), συνήθως ο εγγυητής για την τήρηση μιας συμφωνίας ή συνθήκης και ίσως είναι το όνομα με το οποίο ο ίδιος επέλεξε να γίνει γνωστός, καθώς θα ήταν ο εγγυητής ότι η ιστορία των ηρώων της Τροίας και ιδίως του Οδυσσέα θα γινόταν γνωστή και στις επόμενες γενιές. Ο ίδιος ο Όμηρος ίσως θα είχε λόγο να κρατήσει κρυφή την καταγωγή του, ειδικά αν ήταν απόγονος του Οδυσσέα, ώστε η εξύμνηση του προγόνου του στην Οδύσσεια αλλά και στην Ιλιάδα να μην φαίνεται καταφανώς μεροληπτική.
Να διευκρινιστεί εδώ, ότι ο γράφων δεν ασπάζεται τις απόψεις των Χωριζόντων που από την Αλεξανδρινή εποχή αφισβητούσαν ότι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι έργα του ίδιου ποιητή, βασιζόμενος κυρίως σε πρόσφατη (2019) έρευνα του Δρ Μανώλη Πάντου που ζει και εργάζεται κοντά στην Οξφόρδη. Πολύ περισσότερο, δεν ασπάζεται τις απόψεις του συγγραφέα του 19ου αι. Samuel Butler που στο έργο του The Authoress of the Odyssey (1897) υποστηρίζει ότι ο Όμηρος ήταν γυναίκα και κατοικούσε στη Σικελία! Το τελευταίο το υποστηρίζει και ο συγγραφέας Robert Graves (στηριζόμενος στις απόψεις του Butler), στο μυθιστόρημά του Homer's Daughter (1956).
Γ.
Μεταξάς
